Bağımlılığa Karşı En Güçlü Müdahale: Hiç Başlamadan Koruyabilmek

Bağımlılığa Karşı En Güçlü Müdahale: Hiç Başlamadan Koruyabilmek

Bir çocuğu bağımlılıktan korumak yalnızca onu zararlı maddelerden uzak tutmak değildir. Ona duygularını yönetmeyi, doğru karar vermeyi, gerektiğinde “hayır” diyebilmeyi ve hayatın zorlukları karşısında ayakta kalmayı öğretmektir.

Çünkü bağımlılık çoğu zaman bir anda başlamaz. Anlaşılamayan duyguların, yönetilemeyen kaygıların, aile içindeki iletişim sorunlarının, sosyal çevre baskısının ve aidiyet arayışının birleştiği kırılgan bir zeminde gelişir. Bu nedenle bağımlılıkla mücadelede asıl başarı, sorun ortaya çıktıktan sonra müdahale etmekten önce; çocuğun hayatında koruyucu bir sistem kurabilmektir.

Üsküdar Üniversitesi, Ümraniye Kaymakamlığı, Ümraniye İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü ve Ümraniye Belediyesinin paydaşlığında geliştirilen Sürdürülebilir Bağımsız Yaşamı Koruma Projesi – YAŞAMKOR, tam da bu anlayıştan doğan bilimsel temelli ve bütüncül bir sosyal inovasyon modelidir.

Bir Projeden Daha Fazlası: Koruyucu Bir Ekosistem

YAŞAMKOR; bağımlılık açısından risk altında bulunan 10–14 yaş grubundaki çocuk ve gençleri yalnızca bilgilendirmeyi değil, onların yaşam becerilerini güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Projenin merkezinde genç vardır; ancak çözüm yalnızca genç üzerinden kurgulanmamaktadır. Aileler, rehber öğretmenler, psikologlar, gençlik danışmanları ve eğitimciler de sürecin etkin birer paydaşıdır. Çünkü bir çocuğun davranışını değiştirmek istiyorsak, onun içinde yaşadığı sosyal çevreyi de güçlendirmemiz gerekir.

YAŞAMKOR’un en önemli yönlerinden biri budur: Çocuğu sorunla baş başa bırakmak yerine, çevresinde çok yönlü bir koruma ağı oluşturmak.

Risk Ortaya Çıkmadan Önce Harekete Geçmek

Bağımlılıkla mücadelede en etkili yaklaşım, bağımlılığın hiç başlamamasını sağlamaktır. YAŞAMKOR bu nedenle erken fark etme, bilimsel değerlendirme ve önleyici müdahale basamakları üzerine kurulmuştur.

Ümraniye’deki 29 ortaöğretim kurumunda görev yapan rehber öğretmenlere yönelik gerçekleştirilecek “Bağımlılık ve Önleme Yolları” çalıştaylarıyla eğitimcilerin risk işaretlerini daha erken fark etmeleri amaçlanmaktadır. Bilimsel ölçeklerden oluşan değerlendirme bataryası aracılığıyla risk altında bulunan öğrencilerin belirlenmesi ve gönüllülük ile aile onamı esasına göre 60 öğrencinin programa dâhil edilmesi planlanmaktadır.

Bu yaklaşım, varsayımlara değil verilere dayanan bir sosyal müdahale modeli ortaya koymaktadır. Programın başında, süreç içerisinde ve sonunda uygulanacak ölçümler sayesinde gençlerin yaşam doyumları, riskli davranış eğilimleri ve psikososyal gelişimleri takip edilecektir. Aile tutumları ve rehber öğretmenlerin bağımlılık farkındalıkları da bilimsel araçlarla değerlendirilecektir.

Böylece yalnızca faaliyet gerçekleştiren değil, oluşturduğu değişimi ölçen ve raporlayan sürdürülebilir bir model geliştirilecektir.

Gençlerin Kendilerini Bulacağı Bir Alan: “Genç Mekân”

Proje kapsamında Üsküdar Üniversitesi bünyesinde kurulması planlanan Genç Mekân, YAŞAMKOR’un yaşayan merkezi olacaktır.

Genç Mekân; gençlerin yalnızca eğitim aldığı bir salon değil, kendilerini güvende hissettikleri, yeteneklerini keşfettikleri, üretime katıldıkları ve sağlıklı ilişkiler geliştirdikleri bir yaşam alanı olarak tasarlanmıştır. Merkezde psikolog veya psikolojik danışmanların yanı sıra spor, müzik ve sanat alanlarında görev alacak eğitimcilerin bulunması öngörülmektedir.

Program kapsamında gençlere yönelik sekiz bilimsel temelli interaktif seminer gerçekleştirilecektir. Farkındalık ve motivasyon, ergenlik döneminde anlam ve amaç, bağımlılık konusunda psikoeğitim, kendini tanıma ve özgüven, duygu yönetimi, bilinçli karar verme, “hayır” diyebilme, iletişim becerileri ve sağlıklı alışkanlıklar bu eğitimlerin temel başlıklarını oluşturmaktadır.

Gençlerin teorik bilgiyle sınırlandırılmadığı modelde bireysel psikolojik danışmanlık, aile danışmanlığı, sportif faaliyetler, müzik ve sanat atölyeleri ile sinematerapi çalışmaları bir arada yürütülecektir.

Çünkü bir gence yalnızca “zararlı alışkanlıklardan uzak dur” demek yeterli değildir. Ona yönelmek isteyeceği sağlıklı, anlamlı ve üretken alternatifler de sunmak gerekir.

“Hayır” Diyebilmek Bir Yaşam Becerisidir

Ergenlik dönemi, akran kabulünün ve bir gruba ait olma ihtiyacının yoğun biçimde hissedildiği bir dönemdir. Gençler bazen kabul görmek, yalnız kalmamak veya güçlü görünmek adına istemedikleri davranışlara yönelebilir.

Bu nedenle YAŞAMKOR’da “hayır” diyebilme becerisi yalnızca bir eğitim konusu olarak değil, çocuğun kendi sınırlarını koruyabilmesinin temel şartı olarak ele alınmaktadır.

Kendini tanıyan, değerlerinin farkında olan, duygularını yönetebilen ve kararlarının sorumluluğunu üstlenebilen bir genç; sosyal baskılar karşısında çok daha güçlü durabilir. Bağımsız yaşam da tam olarak burada başlar: Başkalarının yönlendirmesiyle değil, bilinçli tercihlerle kurulan bir hayatla…

Aileyi Dışarıda Bırakan Bir Mücadele Eksik Kalır

Bağımlılık yalnızca bireyi değil, bütün aile sistemini etkileyen çok boyutlu bir sorundur. Aynı şekilde koruyucu ve önleyici çalışmalar da aileden bağımsız düşünülemez.

YAŞAMKOR kapsamında programa katılan gençlerin ailelerine düzenli danışmanlık hizmeti verilmesi ve dört temel başlık altında interaktif aile seminerleri düzenlenmesi planlanmaktadır. Ergenlik döneminin özellikleri, çocukları zararlı alışkanlıklardan koruma yolları, aile içi iletişim ve duygu yönetimi bu seminerlerin temelini oluşturmaktadır.

Amaç aileleri suçlamak değil; onları çözümün en güçlü paydaşı hâline getirmektir. Çünkü çocuğun kendisini yargılanmadan ifade edebildiği, duygularının fark edildiği ve güvenli bağların kurulduğu bir aile ortamı, bağımlılığa karşı en önemli koruyucu unsurlardan biridir.

Rekabet Değil, Gelişimi Teşvik Eden Motivasyon

YAŞAMKOR’un yenilikçi uygulamalarından biri de gençlerin programa katılımını ve sorumluluk alma motivasyonunu güçlendiren puan sistemidir. Gençler eğitimlere ve etkinliklere katıldıkça sembolik puanlar kazanacak; liderlik, görev tamamlama ve süreç içerisinde gösterdikleri gelişim desteklenecektir.

Her grubun kendi adını ve logosunu oluşturması, kişisel dolaplarını tasarlaması ve ortak bir duvarı hayalleriyle şekillendirmesi ise aidiyet duygusunu güçlendirecektir.

Buradaki amaç gençleri birbirleriyle kıyaslamak değil; her birinin kendi gelişim yolculuğunu görünür kılmaktır. Çünkü gençlerin yalnızca eksiklerine odaklanmak yerine, güçlü yönlerini fark etmelerini sağlamak kalıcı değişimin en önemli adımlarından biridir.

Her Gence Özel Gelişim Takibi

Proje kapsamında oluşturulacak Genç Takip Sistemi ile her katılımcının gelişimi çok boyutlu olarak izlenecektir. Bilimsel ölçek sonuçları, psikolojik danışmanlık görüşmeleri, aile değerlendirmeleri, seminer katılımları ve atölye gözlemleri bir araya getirilerek her genç için bireysel gelişim raporu hazırlanacaktır.

Yetkilendirilmiş ve sınırlı erişime dayalı bu sistem sayesinde psikologlar, eğitimciler ve rehber öğretmenler gencin ihtiyaçlarını daha bütüncül biçimde değerlendirebilecektir. Böylece standart bir müdahalenin ötesine geçilerek her çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı bir destek mekanizması kurulacaktır.

Ümraniye’den Türkiye’ye Yaygınlaştırılabilecek Bir Model

YAŞAMKOR’un hedefi yalnızca belirli sayıdaki gence ulaşmak değildir. Asıl hedef; bilimsel olarak değerlendirilebilen, kurumsal iş birliğiyle güçlenen ve farklı bölgelerde uygulanabilen kalıcı bir model ortaya koymaktır.

Ümraniye’de uygulanması planlanan pilot çalışmadan elde edilecek sonuçlar; modelin geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve bağımlılıkla mücadele politikalarına örnek oluşturması açısından büyük önem taşımaktadır.

Üniversitenin akademik birikiminin, kamu kurumlarının saha gücünün, yerel yönetimin imkânlarının, okulların rehberlik kapasitesinin ve ailelerin desteğinin aynı hedef etrafında birleşmesi, toplumsal sorunlara karşı etkili çözüm üretmenin en güçlü yoludur.

Projenin akademik danışmanlığını Prof. Dr. Nevzat Tarhan, koordinatörlüğünü bağımlılık alanında uzun yıllardır çalışan Psk. Dr. Aslı Başabak Bhais, proje döngüsü danışmanlığını ise Dr. Öğr. Üyesi Nebiye Yaşar yürütmektedir.

Projede Klinik Psk. Can Kamsız, Dr. Öğr. Üyesi Görkem Altıntaş, Klinik Psk. Şahsenem Sarı psikoterapi destekleri vermektedir.

Ümraniye KaymakamıYüksel Çelik projeye tüm ekibiyle destek vermektedir.

Bir Genci Korumak, Bir Geleceği Korumaktır

Bağımlılık meydana geldikten sonra mücadele etmek uzun, zor ve yüksek maliyetli bir süreçtir. Oysa erken yaşta geliştirilen farkındalık, güçlü aile ilişkileri, doğru rehberlik ve sağlıklı yaşam becerileri pek çok riski daha ortaya çıkmadan önleyebilir.

YAŞAMKOR’un topluma sunduğu temel mesaj açıktır:

Bağımlılıkla mücadele, yalnızca zararlı olanı yasaklamak değil; gencin hayatındaki sağlıklı, anlamlı ve güzel olanı çoğaltmaktır.

Bir gencin duygularını yönetebilmesine, kendi değerini fark etmesine, bilinçli karar verebilmesine ve gerektiğinde güçlü bir şekilde “hayır” diyebilmesine katkı sağlamak; yalnızca bugünü değil, geleceği de korumaktır.

Çünkü bağımsız yaşam, insanın kendi hayatının öznesi olabilmesidir. YAŞAMKOR ise gençlerimizin başkalarının baskısıyla değil; kendi iradeleri, değerleri ve umutlarıyla kuracakları bir geleceğin yolunu açmayı amaçlamaktadır.

Dr. Öğr. Üyesi Nebiye YAŞAR
Üsküdar Üniversitesi
YAŞAMKOR Proje Döngüsü Danışmanı